ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا «قازاقستان تاڭداۋى: «2050» ستراتەگياسى. «ماڭگىلىك ەل». «نۇرلى جول» دەپ اتالاتىن مونوگرافيام جارىق كوردى. ال وسى ايدىڭ 26-سى كۇنى وتكەن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باسەكەلەستەرىن ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىپ شىقتى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قۇقىعى بارلاردىڭ 95 پايىزدان استامى سايلاۋعا قاتىناسقان ەكەن. وسىنىڭ 97,75 پايىزى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى جاقتاپ داۋىس بەرگەن. كوڭىل اۋداراتىن تۇس – جەڭىمپازدىڭ سايلاۋ قورىتىندىسىن ەستىگەننەن كەيىنگى حالىقپەن كەزدەسۋىندە ايتقان العاشقى ءسوزى. ول بىلاي دەدى: «قازاقستاندىقتار ءوز تاڭداۋىن جاسادى. قازاقستان تاڭداۋى: «2050» ستراتەگياسى. «ماڭگىلىك ەل». «نۇرلى جول». مەنى پرەزيدەنتتىككە قايتادان سايلاعان وتانداستارىم وسىنى قالادى دەپ ويلايمىن».
وقىرمان بايقاعان شىعار, مەنىڭ مونوگرافيامنىڭ اتاۋى مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سايلاۋدان كەيىنگى العاشقى سوزىندە ۇلكەن ۇقساستىق جاتىر. بۇل جاي عانا سايكەستىك پە؟ مەنىڭشە, جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتىمىز مەنىڭ ەڭبەگىمدى وقىپ شىعىپ, سونىڭ اتاۋىن قايتالاپ تۇرعان جوق. ويتكەنى, بۇل كەزدە ول بۇل كىتاپپەن تانىسىپ ۇلگەرگەن دە جوق ەدى. دەمەك, مەن قاراپايىم قازاقستاندىق ازامات رەتىندە, عالىم رەتىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قالاۋىن بولجاپ ءبىلدىم دەي الامىن. ال ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, وندا سايلاۋعا قاتىسقان وتانداستارىمنىڭ 97,75 پايىزى تۇگەلدەي دەرلىك ن.ءا.نازارباەۆتىڭ نەنى قالايتىنىن ءبىلدى. وسى مونوگرافيامنىڭ العاشقى تاراۋى «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەپ اتالسا, وسىنداعى العاشقى ماقالانىڭ باس تاقىرىبى: «ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بولاشاققا قاجەتتىگى باسىمىراق» بولعان ەكەن. ءدال وسى ماقالانىڭ قورىتىندىسىندا ءوز ارىپتەستەرىم – قازاقستاندىق عالىمدار توبىنىڭ جانە وتانداستاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ قالاۋى بويىنشا وسى سايلاۋدا ن.ءا.نازارباەۆ ەرەكشە باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتەدى دەپ قورىتىندى جاساعان بولاتىنمىن. مىنەكي, وسى بولجام ءومىر بولمىسىمەن تولىققاندى ۇيلەسىم تاپتى. مەنىڭشە, ن.ءا.نازارباەۆتى سايلاۋ قازاقستاندىقتاردىڭ قالاۋى بولسا, بۇل ولاردىڭ نازارباەۆ ۇسىنعان باعدارلامالاردى قولداعاندىقتارىن ءبىلدىرىپ تۇر. بار اقيقات وسى جەردە عانا. دەمەك, ماسەلە ەلباسى ۇسىنعان باعدارلامالارىمىزدىڭ ءمان-مازمۇنىنا تىرەلگەن. مەن «2050» ستراتەگياسى. «ماڭگىلىك ەل». «نۇرلى جول» جايلى بۇعان دەيىن دە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بىرنەشە ماقالا جازىپ, گازەت تىلشىلەرىنە بىرنەشە سۇحبات بەرگەنمىن. وندا ايتىلعان پىكىرلەرىمدى گازەتتىڭ وقىرماندارى ۇمىتپاعان شىعار. ال بۇل جولى وعان توقتالىپ جاتپاي, الدا نە ىستەلەدى, ول جۇمىستاردىڭ قانداي ناتيجەسى بولادى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ نە ءۇشىن كەرەك بولدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدى ماقسات تۇتتىم. سوندىقتان, ايتار ويعا بىردەن كوشەيىك.
ەگەر ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ 24 جىلدىق تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, وندا ءبىر اقيقاتتى انىق بايقاۋعا بولادى, ول – ن.ءا.نازارباەۆ قىزمەتىنىڭ, ەلباسى نۇسقاۋىمەن جاسالىپ جۇزەگە اسىرىلعان باعدارلامالاردىڭ مازمۇنى ساتىلاپ ءوسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. «سەكىرىس», «اتتاپ ءوتۋ» دەگەندەر جوق. بارلىق رەفورمالار ءومىر تالابى, بارلىق باعدارلامالار ساتىلاپ ءوسۋ جوسپارى. رەفورمالار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرسا, باعدارلامالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى دامۋدىڭ كەلەسى جانە كەزەكتى جولىنان ءوتۋدىڭ جوسپارى بولىپ شىقتى. ايتالىق, «قازاقستاننىڭ 2030 جىلدارعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى» نەگىزىنەن تابيعي بايلىققا, شيكىزات قورىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ, الداعى دامۋلارعا باسپالداق جاساۋ جوسپارى بولىپ شىقتى. بۇل مەرزىمىنەن بۇرىن ويداعىداي ورىندالدى. قازاقستان الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ ساپىنا ەندى. ەسكەرتە كەتەيىك, قازىر ءبىزدىڭ تۇعىر ول مەجەدەن الدەقايدا بيىكتە. وسىنداي اۋقىمدى ماسەلەنى شەشىپ العان ەلباسى ىشكى شارۋالاردى ۇكىمەتكە جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە سەنىپ تاپسىرا وتىرىپ, دامۋدىڭ بۇدان كەيىنگى جولدارىندا اسا شەشۋشى قىزمەت اتقاراتىن ارنالاردى كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەردى. ايتالىق, پوستكەڭەستىك اۋماقتا تمد دەپ اتالاتىن حالىقارالىق قۇرىلىمدى ومىرگە اكەلۋدىڭ باسى-قاسىندا بولدى. بۇل قۇرىلىم «بەت-بەتىنە تۇيە ايداعان» جاس مەملەكەتتەردىڭ بيلىك باسىنداعى سەركەلەرى ۇستانعان تايىز ساياساتتىڭ سالدارىنان جاندى قىزمەت ىستەي المادى. سول شاقتا ەلباسى «كەدەن وداعى», سودان سوڭ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق» دەپ اتالاتىن قۇرىلىمداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە ۇيىتقى بولعانى دا ءبىر عانيبەت. بۇل سوڭعىلارى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرگەنىن ومىردە ناقتى سەزىندىك.
ءبىر نازار اۋدارارلىق تۇس, ءدال وسىنداي قۇرىلىمدى ومىرگە اكەلۋ ارقىلى ن.ءا.نازارباەۆ بولاشاقتا شامامەن 4 ەسەدەي مولاياتىن قازاقستاننىڭ تاۋارلى وندىرىسىنە ءورىس, ياعني ساتىلاتىن بازار تاپتى. ءبىر سوزبەن ايتساق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قازاقستاننىڭ 180 ميلليوندىق تۇتىنۋشىسى بار الىپ بازاردىڭ بەلدى ويىنشىسى بولۋىنا بەرىك نەگىز جاسادى. كورەگەن كوشباسشى مۇنىمەن قاراپ قالعان جوق. ارنالاردا ءارتاراپتاندىرۋ جانە كەڭەيتۋ ۇدايى نازاردا بولدى. سول باعىتتا جاسالعان قىرۋار جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا ەجەلگى ۇلى جىبەك جولى ءححى عاسىر تالابىنا ساي قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر. مۇنداعى ماقسات – قازاقستان ارقىلى قىتاي باستاعان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ تاۋارلى وندىرىسشىلەرىن ەۋروپانىڭ تۇتىنۋشىلارىمەن توتە بايلانىستىرۋ. سونداي-اق, ەۋروپا وندىرىسشىلەرى ەكى ميللياردتىق تۇتىنۋشىسى بار ورتالىق جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنە تاۋارىن توتە جولمەن قىسقا مەرزىمدە جەتكىزەتىن بولادى.
وسىنداي كەڭ ارنا, جازىق داڭعىل جۇمىس ىستەگەندە قازاقستاننىڭ تاۋارلى ءوندىرىسى ىركىلىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن ەمەس. مىنە, الىستى بولجاعان ساياساتتىڭ كوزدەگەن ماقساتى وسى. ءبىر جاعىمىزدا الىپ قىتايمەن, ەكىنشى جاعىمىزدا ەجەلگى كورشى رەسەي فەدەراتسياسى ارقىلى دامىعان ەۋروپامەن, ءۇشىنشى جاعىمىزدا ءۇندىستان, يران ارقىلى تاياۋ شىعىس ەلدەرى جانە افريكا قۇرلىعىمەن تۇسىنىستىك, ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جاعدايىندا ءومىر سۇرسەك, وندا دامۋ ارقاشاندا باياندى بولماق. ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى جولعا قويىپ, ودان پايدا تاۋىپ وتىرعان مەملەكەتتەر مەن حالىقتار ءبىر-بىرىنە وق كەزەنبەيدى. مىنەكي, ۇلتىمىزدىڭ كورەگەن كوشباسشىسى ۇستانعان ساياساتتىڭ كوكجيەگى قايدا جەتەلەيتىنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى.
«2050» ستراتەگياسى جاريالانعان ساتتە-اق مەن بۇل «مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالاتىن جوسپار» دەگەن توقتام جاساعان ەدىم. وسىناۋ بولجامىمدى قازىردىڭ وزىندە الەمنىڭ بارلىق ساراپشىلارى قولداعان سىڭايلى. استانادا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمنان كەيىن وعان قاتىناسۋشىلار ءبىراۋىزدان «قازاقستان مىناداي جوسپارىمەن الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ ساپىندا 2050 جىلدان الدەقايدا بۇرىن تۇرادى» دەگەندى ايتتى. ويتكەنى, ولار «2050» ستراتەگياسى. «ماڭگىلىك ەل». «نۇرلى جول» باعدارلامالارىمەن بۇرىننان تانىس-ءبىلىس بولسا, «5 ينستيتۋتتىق رەفورما» جانە وسىلاردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ومىرگە ەنگىزىلەتىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىمەن سول ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ بارىسىندا تانىستى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنا شەتەلدىكتەردىڭ قىزىققانى سونشالىق, ولاردىڭ كەيبىرى «ەگەر الەم مەملەكەتتەرىندە ن.ءا.نازارباەۆتاي پرەزيدەنت بولسا, ادامزات بۇدان الدەقايدا قارقىندىراق دامىر ەدى» دەگەندى ايتتى. وقىرمانعا ەسكەرتە كەتەيىن, شەتەلدىكتەردىڭ بۇل سوزدەرىن مەن باسقا بىرەۋلەردىڭ اۋدارماسى ارقىلى ەستىگەن جوقپىن. ولارمەن اعىلشىن تىلىندە اۋىزبا-اۋىز سويلەسە ءجۇرىپ, تىڭدادىم. سىرتتان كەلگەن قوناقتاردىڭ كوبىسى ماعان تانىس جانە ولار دا مەنى بىلەتىن ەدى. سول ارىپتەستەر «ن.ءا.نازارباەۆتاي پرەزيدەنتى بار جانە 100 ناقتى قادام سەكىلدى ايقىن جوسپارمەن جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى جەدەلدەي تۇسەدى» دەگەندى باتىل سەنىممەن ايتتى. قازاقستان دامۋى بۇدان بىلاي الەمدى تاڭعالدىرعان وڭتۇستىك شىعىس ازيا «بارىستارى» مەن «ارىستاندارى» بۇعان دەيىن جاساعان دامۋ قارقىنىنان الدەقايدا جوعارى بولاتىنىنا ولار تولىق سەنگەندەي. ءويتكەنى, بىزدە جاسالعان جوسپارلاردىڭ ءبارى نەگىزدى.
اتاپ ايتار بولساق, بىرىنشىدەن, قازاقستان حالقى جاپپاي ساۋاتتى. ياعني, بىزدەگى ادام كاپيتالى جوعارى دەڭگەيدە. ەكىنشىدەن, ءدال وسى باسىمدىعىمىزدى كۇشەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن ن.ءا.نازارباەۆ ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ۇدايى جانە ايرىقشا كوڭىل بولۋدە. بۇل بولاشاقتىڭ سەنىمدىرەك بولۋىنا قالانعان بەرىك نەگىز. ۇشىنشىدەن, قازاقستان قاجەتتى وندىرىستىك مەتالداردىڭ قورىنا باي ەل. ۇلكەن يندۋستريا قانشا قاجەت ەتسە, سونشا مەتالل وزىمىزدەن دە تابىلادى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, بىزدە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جوق سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى دە جۇمىس ىستەيدى. بۇلار يندۋستريانى وسكەلەڭ ۋاقىت تالابىنا ساي قانشا قۇبىلتامىن دەسەڭ دە, جول اشاتىن زور مۇمكىندىك. تورتىنشىدەن, قازاقستان ۇلى جىبەك جولىنىڭ وزەگىندە جاتقان ەل بولعاندىقتان, الەمنىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ەكى ميللياردتان استام تۇتىنۋشىعا تاۋارىن توتە جولمەن ۇسىنا الاتىن مەملەكەت. اقىر اياعىندا وسىنداي مۇمكىندىكتەردى تولىق قۋاتىندا پايدالانا وتىرىپ, قارقىندى دامۋىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى تۇتاستىق پەن سىرتقى تۇسىنىستىك ساياساتى ءبىزدىڭ باستى ۇستانىمىمىز. بۇعان استانادا ءوتۋى داستۇرگە اينالعان الەمدىك ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرى باس قوساتىن قۇرىلتاي دا ۇلكەن قولداۋشىداي وڭ ىقپال ەتەدى.
بيىلعى جىلى بۇل قۇرىلتايعا 40-تان استام مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى جينالىپتى. دەمەك, بىزدە 40-تان استام مەملەكەتتە تىلەۋلەستەر بار دەگەن ءسوز. قىسقاسى, قازاقستاننىڭ دامۋ جوسپارلارى وتانداستاردىڭ ومىرىنە وڭ جانە جاقسى وزگەرىستەر ەنگىزەتىن كەز مۇلدە الىس ەمەس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ وسىنداي جاقسى جاقتارىمىزدى, ۇتىمدى جاقتارىمىزدى كورىپ تۇرعان حالىقارالىق ينستيتۋتتار, الەمنىڭ الپاۋىت ينۆەستورلارى ەلىمىزگە اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ينۆەستيتسيا قۇيۋدى جىل وتكەن سايىن وسىرە تۇسۋدە. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, قاي جەردە, قاي ەلدە بولماسىن بايدىڭ ويلايتىنى – قازىناسىن مولايتۋ. ال ول قازىنا باسقانى بىلاي قويعاندا, تىنىش ەلدە, الەممەن ءتۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن ەلدە, تابيعي قورعا باي, حالقى ساۋاتتى ەلدە, ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق كورمەيتىن ەلدە, تاسىمال جۇيەسى جوعارى دەڭگەيدەگى ەلدە عانا مولايا الادى. دەمەك, بىزدە الەم بايلارىنىڭ ءوز قازىناسىن مولايتۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ بارلىعى بار دەيمىز. سوندىقتان دا دامۋىمىزعا, قارقىندى داميتىنىمىزعا كۇمانمەن قاراۋ مۇمكىن ەمەس.
ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەنىمدەي, قازاقستاندىقتار بيىلعى سايلاۋدا وسى جولدى, قارقىندى دامۋ جولىن, الەم جۇرتشىلىعىمەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ جولىن تاڭداپ الدى. ال بۇل جولدىڭ اۆتورى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بولاتىن. ال ن.ءا.نازارباەۆ ارقاشاندا ءوز قىزمەتىن جوسپارلى جۇرگىزەتىن جانە سول جوسپارلارىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىن كوشباسشى. قازاقستاننىڭ كسرو كۇيرەۋىنەن بۇگىنگىدەي قارقىندى دامۋشى جانە الەم قىزىعاتىن مەملەكەتكە قىسقا مەرزىمدە اينالىپ شىعۋى ەلباسىمىزدىڭ وسىنداي قاسيەتىنىڭ ناقتى ومىرىمىزدەگى كورىنىسىن پاش ەتەدى. ەندەشە, ءبىز ارقاشاندا قازاقستان تاڭداۋى قول جەتەتىن يگىلىك دەپ ويلاۋعا ءتيىستىمىز.
ن.ءا.نازارباەۆ ارقاشاندا ءوزى اۆتورى بولعان باعدارلامالاردىڭ ىركىلىسسىز جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى. ءوز باسىم سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن وسىنداي ءبىر يگىلىكتى ءىس دەپ بىلەمىن. اقيقاتقا تۋرا قاراۋ ەشقاشان دا اداستىرمايدى. ولاي بولسا, 2007 جىلعى تامىزدا اقش يپوتەكالىق جۇيەسىندە باستالىپ الەمگە تۇماۋداي تاراعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءالى دە ايىلىن جيماي تۇرعانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ءبىر ەسكەرەتىن تۇس – ەلباسىمىز جاعدايدىڭ وسىلاي ورايلاساتىنىن كۇنى بۇرىن بىلگەندەي قىزمەت ىستەگەندىگى. 2008 جىلدىڭ وزىندە-اق قازاقستان پرەزيدەنتى «شيكىزاتقا, مۇناي دوللارلارىنا قاراعان كۇننىڭ نەگە جەتكىزەتىنى بەلگىلى بولدى. ەندى ءبىز ەكونوميكامىزدى قايتا قۇرىلىمداپ, قوسىمشا قۇنى مول تاۋارلى ءوندىرىس جاسايتىن يندۋستريالى ەلگە اينالۋعا ءتيىسپىز» دەگەندى ايتقان ەدى. سونان سوڭ «2010-2020 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جاسالىپ ىسكە قوسىلدى.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەندى بابالارىمىز بەكەرگە ايتپاعان شىعار. بۇل باعدارلاما بويىنشا دا ءبىراز يگىلىكتەر ومىرىمىزدەن ورىن الدى. دەسەك تە, سوڭعى جىلدارى دامۋ قارقىنىمىز سايابىرسي باستاعانداي. مۇنىڭ سەبەپتەرى كوپ ەكەنى داۋسىز. دەسەك تە, ەڭ باستى كەدەرگىلەر ءوز ىشىمىزدە ەكەنى ايقىن. بۇل جايلى مەن ءوزىمنىڭ بيىل جارىققا شىققان مونوگرافيامدا اتاپ كورسەتكەنمىن. ءبىر قۋانىشتىسى, سول ەڭبەگىمدە كورسەتكەن ويلار مەن ۇسىنىستار جوعارى بيلىكتە, ول ول ما, ن.ءا.نازارباەۆ سەكىلدى كورەگەن كوشباسشىمىزدىڭ ساناسىندا دا ءپىسىپ-جەتىلىپ ومىرگە جولداما العالى تۇر ەكەن. ءوز باسىم «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن سونداي يگىلىك دەپ ويلايمىن. ەگەر وسى 100 ناقتى قادام جاسالسا, وندا «2050» ستراتەگياسى. «ماڭگىلىك ەل». «نۇرلى جول» باعدارلامالارى تولىعىمەن جۇزەگە اسىپ, حالقىمىز ونىڭ يگىلىگىن كورەتىن بولادى. ءبىر ايتا كەتەرلىك تۇس, 100 ناقتى قادام دامۋىمىزعا تەجەۋىشتەي كەرى اسەر ەتىپ تۇرعان ىشكى كەسەلدەردى جويۋ جوسپارى بولىپ شىعىپتى. ەندى وسىلاردى نەگە بۇلاي اتاعانىمدى تۇسىندىرە كەتەيىن.
مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن مۇنداعى دامۋدىڭ تەجەلۋى كوپ جاعدايدا ادام فاكتورىنا تىكەلەي قاتىستى. ايتالىق, ارتتا قالعان پاتشالىق رەسەي مۇراسىن قابىلداپ العان كسرو دەرجاۆاسى باس-اياعى 50 جىلدىڭ ىشىندە ءۇش بىردەي سوعىستى (دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن ازامات سوعىسى جانە قازان توڭكەرىسى) باستان كەشسە دە, عارىشقا ادامزات بالاسىن تۇڭعىش رەت ۇشىرا العان ەل بولىپ شىقتى. الىپ تا باي كاپيتاليستىك الەمگە اسكەري الەۋەتى جاعىنان جالعىز وسى كسرو دەرجاۆاسى عانا قارسى تۇرا الدى. بۇل نەنىڭ جەمىسى؟ سۇراقتىڭ جاۋابى ءازىر. كسرو دەرجاۆاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ونداعى ادام كاپيتالىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىنان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كسرو دەرجاۆاسىندا بىلىمگە, عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە سىناقتان وتكەندەر عانا وتىرا الدى. ءسويتىپ, اش-جالاڭاش مەملەكەت قىسقا مەرزىم ىشىندە ادامزات كوشىنىڭ الدىنا شىقتى. مىنە, وسى تۇستا مەملەكەتتىڭ جوعارعى بيلىگىندە «ءپاس كوڭىلدىلىك» سەزىم پايدا بولدى. «جوسپار قۋشىلىق» دەگەن كەسەل ومىرىمىزدەن ورىن الىپ, ول «كوز بوياۋشىلىققا» اپاردى. مۇنىڭ بارىنە جاۋاپتى جوعارى پارتيالىق ەليتا ەدى. ەگەر جوعارى پارتيالىق ەليتانىڭ «جوعارى پارتيا مەكتەبى» دەپ اتالاتىن ءبىلىم بەرۋ ورداسى جۇمىسىن دۇرىس ىستەگەن بولسا, وندا دەرجاۆا تارقاماس ەدى. ءتىپتى, دەرجاۆا تارقادى دەگەننىڭ وزىندە سول مەكتەپتى بىتىرگەندەردىڭ ءبىر توبى كەزىندە اتەيستىك تاقىرىپتا لەكتسيا وقىپ, ەندى مەشىتتەردە نامازعا جىعىلىپ جۇرمەس ەدى. مىنەكي, مەملەكەتتىك كادر ساياساتىندا, كادرلاردىڭ قىزمەتىنە ساي ءبىلىمدى بولۋىنا وراي تاڭداۋ كەزىندە وسىنداي ولقىلىقتار ورىن الماسا, بالكىم, الەۋمەتشىل قوعامنىڭ عۇمىرى الدەقايدا ۇزاق بولاتىنىن وسىدان-اق كورۋگە ءتيىسپىز.
ءوز باسىم ن.ءا.نازارباەۆ 100 ناقتى قادام جوسپارىن جاساۋ كەزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ جانە ولاردى ۇدايى وقىتۋ ىسىنە ەرەكشە ماڭىز بەرسە, ول وسىنداي ومىرىمىزدە بولعان كەرەعارلىقتى ەسكەرگەندىكتىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن. ءيا, ارقاشاندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جوعارى ساتىسىنا ناعىز لايىقتىلار ورنالاسۋى ءتيىس. ەگەر تاريحقا ۇڭىلە تۇسسەك, وندا مەملەكەتتىك بيلىك بىلىمگە ماڭىز بەرگەندە وركەندەۋ, ال وعان تەرىس قاراعاندا كەرى كەتۋ بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەردى كوپتەپ كەزدەستىرە الامىز. ايتالىق, بۇگىنگى يراك, يران جەرىندە كەزىندە ادامزاتتىڭ گۇلدەنگەن العاشقى مەملەكەتتەرى اسسيريا مەن ۆاۆيلون يمپەريالارى ءومىر سۇرگەن. بۇل جەردە اشۋربانيپال, ناۆۋحودونوسور سەكىلدى كورەگەن كوشباسشىلار پاتشالىق قۇرعان تۇستا ادامزاتتىڭ العاشقى ءالىپبيى جاسالعان. بۇل جەردە وسى پاتشالار تۇسىندا الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى «سەميراميدا باقتارى» جايقالعان. اسپاندا ءىلۋلى تۇرعان مۇنداي باقتى جاساۋ ءۇشىن بۇل پاتشالىقتىڭ ينجەنەرلىك عىلىمى قانداي بولدى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ەندى ءوزىڭىز بەرەرسىز. سونداي-اق, ەجەلگى دامىعان گرەك يمپەرياسىنا پاتشالىق ەتكەن الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ۇستازى ادامزاتتىڭ دانىشپانى اريستوتەل بولعانىن بىلەمىز. ال الەكساندريا كىتاپحاناسىنىڭ جەتەكشىسى بۇل مەملەكەتتە پاتشادان كەيىنگى ەكىنشى تۇلعا سانالعان. ويتكەنى, تاق مۇراگەرى مەن پاتشالىق ەليتاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋعا سول باسشىلىق جاساعان. مىنەكي, تاريح بىزگە وسىنداي ناقتى مالىمەتتەر بەرىپ تۇرعاندا ءبىز ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەل دامۋىندا دۇرىس جولدى تاڭداپ العان دەگەن جۇرەك ءسوزىن نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
ساعىندىق ساتىبالدين,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك.
الماتى.
